Jer-jer dep qyzyl keńirdek bolyp júrgende, Jer-anamen jumys isteıtin jan bar ma degen suraq kóldeneń kelip tur. Qazir qaısy aýylǵa barsań da aqyly bútin, aıaǵy uzyn jastardyń barlyǵy derlik qalaǵa qaraı «qumartyp» júr. «Jermen jumys istemeısiń be?» deseń jelkesin qasyp jerge qaraıdy, biraq qalaǵa degen qyzyǵýshylyǵynan qaıtpaıdy. Sebebi kóptegen aýyldarda úmit oty joq. Endigi aýyldyń úmit otyn kim qashan, qalaı jaǵatyny da beımálim. Al «Dıplommen – aýylǵa!» degen tııanaqsyzdaý baǵdarlama túpkilikti zerttelip, tereń zerdelenip jasalmaǵandyqtan jarq etip janyp, jalp etip sóngen aldamshy jaryqtaı ǵana boldy.
Jer-ana deımiz, sol anamyz bilimdi ári bilikti balalaryn sartap bolǵan saǵynyshpen saryla kútip jatqaly kóp jyldardyń júzi boldy. Al ondaǵy aýylsharýashylyq mamandarynyń deni aǵa býyn jasynan asqan, ata saqaly aýzyna túsken, qarııalyqqa qadam basqan kekse jandar ekeni eshkimge de qupııa emes. Abaı paıymymen aıtqanda, búginde «ózgelengen bul ǵalamda» eski ádispen óndirilgen, kóne tásilmen óńdelgen aýylsharýashylyq taýarlary qazirgi zaman adamynyń talap-talǵamyna saı kelmeıdi. Sebebi, qazirgi janyn kútken, ár taǵamyn tútiktiń kózinen ótkerip baryp tutynatyn adamdar taza tabıǵı azyqty ǵana emes, organıkalyq ónimdi talap ete bastady. Ol organıkalyq ónimder ekologııalyq taza bolýmen qatar, salamatty adamnyń saýlyǵyn nyǵaıta túsetin túrli, qajetti dárýmendermen meılinshe baıytylǵan azyq bolýy shart. Osy shaqta salamatty ómir súrem degen sańylaýy bar ár adam aýyl sharýashylyǵynan osyndaı ónimdi kútedi.
Rasyn aıtqanda, zamanǵa saı organıkalyq ónim shyǵarýǵa qazirgi aýyl sharýashylyǵyndaǵy qart mamandardyń qulqy joq. Anyǵynda olardyń qaýqary da jetpesi kádik. Sondyqtan Jer-anamen jumys isteýge jas talap, jańashyl mamandar kerek.
Aýyldan maman nege ketedi?
«Myqty mehanızator emes pe ediń? Aýyldan nege kettiń?» degen saýalymyzǵa kúzetshi jigit kóp syltaýdy tizdi de qoıdy. «Mehanızator bolǵanda kombaın júrgizdim. Bul naýqandyq jumys qoı. Kúzgi egin oraǵynda birer aı jumys isteımiz de, jyldyń qalǵan ýaqytynda bos júrgendeı bolamyz. Al kóp sharýashylyqtar jekemenshik bolǵan soń, on aı boıy qoly bos kombaınshyǵa «bosqa» eńbekaqy tólegisi kelmeıdi. Jyl on eki aıǵa turaqty jumys isteý úshin aýdannyń iri degen qojalyqtarynyń bárin derlik adaqtap shyqtym. Bir orynda kóp turaqtaı almaǵan soń qalaǵa kelip, basqa jumystyń reti kelmegendikten kúzetshi qyzmetin qanaǵat tutyp júrmin. Árıne, egin oraǵynda kombaınǵa shaqyratyn sharýashylyqtar áli de bar. Biraq, birer aılyq jumysqa bola bara almaıtynymdy aıtyp bas tartamyn», dedi alpamsadaı kúzetshi.
Bul onyń aýyldan ketýiniń bir ǵana sebebi. Aıtqandaryna ılansaq, aýyldaǵy ahýal aýyr. Dárigerlik ambýlatorııada dárigerler turaqtamaıdy. Balalardyń zamanaýı tolyqqandy bilim alýyna da jaǵdaı joq. Muǵalimder bilikti bolǵanymen, mekteptiń qajetti qural-jabdyqtary jetkiliksiz. Internetke qosylý bylaı tursyn, kompıýterdiń ózi qat dúnıe kórinedi. Bularmen birge, azyn-aýlaq maldyń jem-shóbin daıyndaý da sońǵy jyldary muńǵa aınala bastaǵan. Mádenı-rýhanı demalatyn orynnyń bolmaýy da kóńilge qaıaý uıalatady. Al qalaǵa jıi baryp, keregińdi alyp turýǵa jol alys ári 30 jyldan beri jóndeý kórmegendikten jaǵdaıdy tym qıyndatyp, kólik qatynasyn shamadan tys qymbattatyp jiberedi. Osy máseleler júıke men júrekke júk sala bergen soń aýyldaǵy bar dúnıesin «puldap» qalaǵa kóshken. Qazir: «Qalanyń qaı jerinde jalǵa alatyn arzan páter bar eken?» degen qulaǵy únemi eleńdeýli.
Aýylǵa qajetti kóp mamandardyń qalaǵa qaraı jóńkilýiniń negizgi sebepteri osylar. Áıtpese, aýyldan qalaǵa aýǵan jurttyń basym kópshiligi áke oshaǵy, jyly orynyn sýytqysy kelmegen. Al keıbir qojalyq ıeleriniń ýáji men narazy sózine qulaq qoısaq, búginde maman daıyndaıtyn oqý oryndarynyń jumysy syn kótermeıdi. Qolynda tabaqtaı dıplomy bar jańa talap, jas mamandardyń kóbisi aýyl sharýashylyǵynan múlde beıhabar. Tipti, jyldap oqyǵan óz mamandyǵyn da shala-sharpy meńgergen. Mal sharýashylyǵy boıynsha mamandanǵandary maldy kútip-baptap, yqtımal mal aýrýlarynyń aldyn alý bylaı tursyn, qarapaıym azyqtandyrý rejimin de durys bilmeıdi. Al egin men baý-baqsha ósirýge oqyǵandary tuqymdyqty qalaı daıyndaý men jer qyrtysyna saı sortyn ajyratýdy uqpaı júrip-aq oqýyn aıaqtap kelgen. Mundaı mamandarmen sharýashylyǵymyzdy qalaı damytamyz degen qojalyq ıeleri dal bolyp otyr.
Pavlodar óńirindegi bir fermer maldy tıisti rejımmen azyqtandyrýdy biletin mamandy Ýkraınadan qalap shaqyrypty. Nátıjesinde saýyn sıyrlarynyń súti eki esege deıin kóbeıgen. Eginmen aınalysatyndar mehanızatorlar men agronomdardy Reseı men Belarýsten qolqalaıtyn kórinedi. Agrarly el degen mártebesi bar memleket aýylsharýashylyq mamandaryn ózi ázirleı almaıdy degenge ılanǵyń kelmeıdi. Biraq naqty jaǵdaı osylaı eken. Bul pikirge bizdi myqtap baılaǵan Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń ózi. Birneshe kún birneshe ret qońyraýlap júrip salaǵa qajetti mamandardyń qaı jerde, qalaı daıyndalatyny jóninde naqty aqparat ala almadyq. Oqý oryndary bizdiń quzyrymyzda emes deıdi. Bilim jáne ǵylym mınıstrligine qaraı silteıdi. Sonda bir eldegi eki vedomstvo múddeles jerde birigip áreket etpegeni me?
Qojalyq qojaıyndary da kináli
Áıtse de, mınıstrlik qyzmetkerleri áýpirimdep júrip, «Ulttyq agrarlyq ǵylymı bilim berý ortalyǵyna» habarlasýǵa máslıhat etti. Bardyq. Ortalyqtyń basqarma tóraǵasy Asqar Nametov kóp suraqtyń jelisine oı júgirtip pikir bildirdi. «Kolledjderde orta býyn mamandardyń bárin joǵary deńgeıde daıyndaýǵa múmkindik bar. Áttegen-aı degizetini, olardyń basym kópshiligi bir jospardy jasap alady da, ózimen ózi júre beredi. Eshkimmen aralaspaıdy. Pálen maman kerek dese sony ázirleıdi. Biraq olardyń bolashaq taǵdyry qalaı bolatyny belgisiz. Jas maman aýyl sharýashylyǵyna bardy ma, joq pa? О́z mamandyǵy boıynsha jumys istep kete aldy ma, ol jaǵy eshkimdi qyzyqtyrmaıdy. Al sharýashylyqtar jas mamandar sapasyz dep shyryldap júredi. Negizi jas mamandardyń biliksiz bolýynda qojalyq ıeleriniń de kinási bar. Eger olar kolledjdermen birlesip maman daıyndaýǵa qulyqty bolsa, mundaı kemshilik oryn almas edi», deıdi akademık.
Ǵalymnyń sózine baqsaq, qazirgi maman daıyndaý júıesi durys emes. «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy óz aldyna, ákimdikter men fermerler odaǵy óz jónimen júrgen sııaqty. Maman daıyndaýda memlekettik organdar men oqý oryndarynyń, sondaı-aq, sharýashylyq korporasııalarynyń arasynda baılanys pen ıntegrasııa joqtyń qasy. Sebebi, Keńes Odaǵy kezindegideı qaı jerge qandaı, qansha maman kerektigi anyq belgili emes. Bularmen birge, oqý oryndarynyń ǵylymı-praktıkalyq bazalary tym jupyny, áıtpese onda qajetti tehnıkalar men qural-jabdyqtar óte tapshy. Buǵan oqý oryndary kináli de emes. О́ıtkeni, qazir elimizdegi sharýashylyqtardyń bári Keńes Odaǵy kezindegideı bir tektes tehnıkany nemese tehnologııany paıdalanbaıdy. Bireýi nemistiń, ekinshisi kanadalyq kombaındy nemese t.b. elderdiń qural-jabdyqtaryn óz qalaýy boıynsha paıdalanady. Mundaı jaǵdaıda oqý oryndarynyń tájirıbelik bazasyn, álemde kún saıyn jańaryp jatqan tehnıka, tehnologııanyń bárimen jabdyqtaý múmkin sharýa emes. Sondyqtan ár sharýashylyq ózine kerekti jas talap, jańa mamandy Eýropa elderi men AQSh-tyń qojalyq ıeleri ispetti ózi tájirıbeden ótkizip, sapaly maman daıyndaýǵa jáne ony sol jerge turaqtandyryp qaldyrýǵa atsalysyp, izgi istiń kóbine ózi muryndyq bolyp júrýi tıis.
Qazirgi aýyl sharýashylyǵynyń júıesinde bul aıtylǵan tájirıbeni engizý de múmkin emes kórinedi. «Negizi, aýyl sharýashylyǵyndaǵy problema tym tereńde jatyr. Búginde sharýashylyqtardyń 70 paıyzy shaǵyn qojalyqtar. Olarda 100-200 gektar jer men 30-40 mal basy bolýy múmkin. Buǵan bola ol jeke agronom nemese mal dárigerin ustamaıdy ǵoı. Oǵan qosa qazirgi aýyldy jerde kásip ashyp, bıznespen shuǵyldanam degenderdiń birtalaıy keshegi sot qyzmetkeri nemese zeınetke shyqqan polısııa, sondaı-aq, kúshtik organnyń zapastaǵy ofıseri bolyp keledi. Olar eldegi zań men memleketten aýyl sharýashylyǵyna tıis nesıelerdi qalaı alýdyń jóni men josyǵyn jetik bilgenimen, mal men egisti qalaı ósirýdi jaqsy bilmeıdi. Oıymdy ári qaraı sabaqtasam, burynǵy keńsharlar men ujymsharlar ispetti iri agroholdıngter 8 paıyzdy ǵana qurap otyr. Qalǵandary áreń kúneltken kishigirim sharýashylyqtar. Osylardy eskersek aýyl sharýashylyǵyndaǵy qazirgi jaǵdaı tym kúrdeli bolyp tur. Biraq tyǵyryqtan shyǵar jol izdestirilip jatyr. Qolǵa alǵan naqty ǵylymı jobalar da joq emes. Ol týraly ortalyqtyń bas sarapshysy, professor Nábı Ysqaq aıtyp beredi», dep oıyn túıindedi A.Nametov.
Sonymen, professor ne deıdi?
Bas sarapshynyń paıymyna qulaq qoısaq, maman daıyndaýda kóp adasýlar bolypty. Sebebi, ǵylym óz jolymen, al óndiris pen sharýashylyqtar óz jónimen júrip otyrǵan. Endi sońǵy ýaqytta ǵana ákimshilik pen sharýashylyqtar jáne oqý oryndary men «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy bir-birine ıntegrasııalanyp, maman daıyndaýdaǵy tyń ıdeıalardy júzege asyra bastapty. Buǵan deıin bilim berý standartyn ǵalymdar daıyndap, ony Úkimet jappaı engizýge mindettep kelgen bolsa, endigi oqytý tásili múlde ózgergen. «Sebebi, burynǵy baǵdarlama nátıje bermegendikten búginde bilim standartyn jumys berýshimen, ıaǵnı sharýashylyq jetekshilerimen birlesip jasaıtyn boldyq. Al «Atameken» eki jaqtyń jumysyn uıymdastyryp, kerek jerinde úılestirip otyrady. Áýeli bilim berý standartyn fırmalar men fermerler ózderi jasap bersin, sol boıynsha oqytý baǵdarlamasyn túzemiz degenbiz. Ol da bolmady. Sebebi, jaı sharýalar mundaı standartty jasaı almaıtyn bolyp shyqty. Osyny eskerip, úsh tarap bir pátýaǵa kelip, jumysty bastadyq», deıdi N.Ysqaq.
Professor jańa standartta mobıldi oqytý ádisi asa tıimdi ekenin aıtyp otyr. Ol boıynsha talapker 3-kýrsqa deıin jalpy bilim alyp keledi de, odan ári naqty mamandyǵyna qatysty oqytylady. Iаǵnı, burynǵydaı ár pándi jeke oqyp ýaqytty bosqa ozdyrmaı, óz mamandyǵyn ıgere bastaıdy. Maman izdegen aýylsharýashylyq korporasııalary men fermerler ózi senim artqan oqý ornyna kelip talaby men tańdaýyn bildiredi. Sol boıynsha maman daıyndalyp, talapkerdi óndiristik tájirıbeden ótkerýdi korporasııa nemese fermer óz moınyna alady. Nátıjesinde ózi baryp eńbek etetin sharýashylyqtyń tehnıkasy men tehnologııasyn aldyn ala tolyq meńgerip alǵan jas maman úlken ómiriniń bastaýynda kóp qıyndyqqa tap bolmaıdy. Aıtqandaı, aýyl sharýashylyǵy ilgerindi damyǵan elderde talapker sharýashylyqta jyl boıy júrip eńbek tájirıbesinen ótetin kórinedi. Bizdiń el de osy úlgige kóshkeni jón deıdi agrarlyq ǵylymı bilim berý ortalyǵynyń ǵalymdary.
Ǵalymdardyń bul aıtqandary jón-aq, biraq ol mamandardy shalǵaıdaǵy sharýashylyqtarda turaqtandyryp qaldyrý úshin taǵy ne shara jasamaq kerek? Osyǵan oraı ǵylymı negizi bar kósheli baǵdarlama jasalǵany jón sııaqty. Tek ol jalǵan uranǵa qurylmaı, jas mamannyń barǵan jerinde tereń tamyr jaıýyna barlyq jaǵdaıdy jasaýy tıis. Áıtpese Jer-ana aldynda bárimiz de boryshty bolyp qala bermekpiz...
Nurbaı ELMURATOV,
«Egemen Qazaqstan»
Jer-jer dep qyzyl keńirdek bolyp júrgende, Jer-anamen jumys isteıtin jan bar ma degen suraq kóldeneń kelip tur. Qazir qaısy aýylǵa barsań da aqyly bútin, aıaǵy uzyn jastardyń barlyǵy derlik qalaǵa qaraı «qumartyp» júr. «Jermen jumys istemeısiń be?» deseń jelkesin qasyp jerge qaraıdy, biraq qalaǵa degen qyzyǵýshylyǵynan qaıtpaıdy. Sebebi kóptegen aýyldarda úmit oty joq. Endigi aýyldyń úmit otyn kim qashan, qalaı jaǵatyny da beımálim. Al «Dıplommen – aýylǵa!» degen tııanaqsyzdaý baǵdarlama túpkilikti zerttelip, tereń zerdelenip jasalmaǵandyqtan jarq etip janyp, jalp etip sóngen aldamshy jaryqtaı ǵana boldy.
Jer-ana deımiz, sol anamyz bilimdi ári bilikti balalaryn sartap bolǵan saǵynyshpen saryla kútip jatqaly kóp jyldardyń júzi boldy. Al ondaǵy aýylsharýashylyq mamandarynyń deni aǵa býyn jasynan asqan, ata saqaly aýzyna túsken, qarııalyqqa qadam basqan kekse jandar ekeni eshkimge de qupııa emes. Abaı paıymymen aıtqanda, búginde «ózgelengen bul ǵalamda» eski ádispen óndirilgen, kóne tásilmen óńdelgen aýylsharýashylyq taýarlary qazirgi zaman adamynyń talap-talǵamyna saı kelmeıdi. Sebebi, qazirgi janyn kútken, ár taǵamyn tútiktiń kózinen ótkerip baryp tutynatyn adamdar taza tabıǵı azyqty ǵana emes, organıkalyq ónimdi talap ete bastady. Ol organıkalyq ónimder ekologııalyq taza bolýmen qatar, salamatty adamnyń saýlyǵyn nyǵaıta túsetin túrli, qajetti dárýmendermen meılinshe baıytylǵan azyq bolýy shart. Osy shaqta salamatty ómir súrem degen sańylaýy bar ár adam aýyl sharýashylyǵynan osyndaı ónimdi kútedi.
Rasyn aıtqanda, zamanǵa saı organıkalyq ónim shyǵarýǵa qazirgi aýyl sharýashylyǵyndaǵy qart mamandardyń qulqy joq. Anyǵynda olardyń qaýqary da jetpesi kádik. Sondyqtan Jer-anamen jumys isteýge jas talap, jańashyl mamandar kerek.
Aýyldan maman nege ketedi?
«Myqty mehanızator emes pe ediń? Aýyldan nege kettiń?» degen saýalymyzǵa kúzetshi jigit kóp syltaýdy tizdi de qoıdy. «Mehanızator bolǵanda kombaın júrgizdim. Bul naýqandyq jumys qoı. Kúzgi egin oraǵynda birer aı jumys isteımiz de, jyldyń qalǵan ýaqytynda bos júrgendeı bolamyz. Al kóp sharýashylyqtar jekemenshik bolǵan soń, on aı boıy qoly bos kombaınshyǵa «bosqa» eńbekaqy tólegisi kelmeıdi. Jyl on eki aıǵa turaqty jumys isteý úshin aýdannyń iri degen qojalyqtarynyń bárin derlik adaqtap shyqtym. Bir orynda kóp turaqtaı almaǵan soń qalaǵa kelip, basqa jumystyń reti kelmegendikten kúzetshi qyzmetin qanaǵat tutyp júrmin. Árıne, egin oraǵynda kombaınǵa shaqyratyn sharýashylyqtar áli de bar. Biraq, birer aılyq jumysqa bola bara almaıtynymdy aıtyp bas tartamyn», dedi alpamsadaı kúzetshi.
Bul onyń aýyldan ketýiniń bir ǵana sebebi. Aıtqandaryna ılansaq, aýyldaǵy ahýal aýyr. Dárigerlik ambýlatorııada dárigerler turaqtamaıdy. Balalardyń zamanaýı tolyqqandy bilim alýyna da jaǵdaı joq. Muǵalimder bilikti bolǵanymen, mekteptiń qajetti qural-jabdyqtary jetkiliksiz. Internetke qosylý bylaı tursyn, kompıýterdiń ózi qat dúnıe kórinedi. Bularmen birge, azyn-aýlaq maldyń jem-shóbin daıyndaý da sońǵy jyldary muńǵa aınala bastaǵan. Mádenı-rýhanı demalatyn orynnyń bolmaýy da kóńilge qaıaý uıalatady. Al qalaǵa jıi baryp, keregińdi alyp turýǵa jol alys ári 30 jyldan beri jóndeý kórmegendikten jaǵdaıdy tym qıyndatyp, kólik qatynasyn shamadan tys qymbattatyp jiberedi. Osy máseleler júıke men júrekke júk sala bergen soń aýyldaǵy bar dúnıesin «puldap» qalaǵa kóshken. Qazir: «Qalanyń qaı jerinde jalǵa alatyn arzan páter bar eken?» degen qulaǵy únemi eleńdeýli.
Aýylǵa qajetti kóp mamandardyń qalaǵa qaraı jóńkilýiniń negizgi sebepteri osylar. Áıtpese, aýyldan qalaǵa aýǵan jurttyń basym kópshiligi áke oshaǵy, jyly orynyn sýytqysy kelmegen. Al keıbir qojalyq ıeleriniń ýáji men narazy sózine qulaq qoısaq, búginde maman daıyndaıtyn oqý oryndarynyń jumysy syn kótermeıdi. Qolynda tabaqtaı dıplomy bar jańa talap, jas mamandardyń kóbisi aýyl sharýashylyǵynan múlde beıhabar. Tipti, jyldap oqyǵan óz mamandyǵyn da shala-sharpy meńgergen. Mal sharýashylyǵy boıynsha mamandanǵandary maldy kútip-baptap, yqtımal mal aýrýlarynyń aldyn alý bylaı tursyn, qarapaıym azyqtandyrý rejimin de durys bilmeıdi. Al egin men baý-baqsha ósirýge oqyǵandary tuqymdyqty qalaı daıyndaý men jer qyrtysyna saı sortyn ajyratýdy uqpaı júrip-aq oqýyn aıaqtap kelgen. Mundaı mamandarmen sharýashylyǵymyzdy qalaı damytamyz degen qojalyq ıeleri dal bolyp otyr.
Pavlodar óńirindegi bir fermer maldy tıisti rejımmen azyqtandyrýdy biletin mamandy Ýkraınadan qalap shaqyrypty. Nátıjesinde saýyn sıyrlarynyń súti eki esege deıin kóbeıgen. Eginmen aınalysatyndar mehanızatorlar men agronomdardy Reseı men Belarýsten qolqalaıtyn kórinedi. Agrarly el degen mártebesi bar memleket aýylsharýashylyq mamandaryn ózi ázirleı almaıdy degenge ılanǵyń kelmeıdi. Biraq naqty jaǵdaı osylaı eken. Bul pikirge bizdi myqtap baılaǵan Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń ózi. Birneshe kún birneshe ret qońyraýlap júrip salaǵa qajetti mamandardyń qaı jerde, qalaı daıyndalatyny jóninde naqty aqparat ala almadyq. Oqý oryndary bizdiń quzyrymyzda emes deıdi. Bilim jáne ǵylym mınıstrligine qaraı silteıdi. Sonda bir eldegi eki vedomstvo múddeles jerde birigip áreket etpegeni me?
Qojalyq qojaıyndary da kináli
Áıtse de, mınıstrlik qyzmetkerleri áýpirimdep júrip, «Ulttyq agrarlyq ǵylymı bilim berý ortalyǵyna» habarlasýǵa máslıhat etti. Bardyq. Ortalyqtyń basqarma tóraǵasy Asqar Nametov kóp suraqtyń jelisine oı júgirtip pikir bildirdi. «Kolledjderde orta býyn mamandardyń bárin joǵary deńgeıde daıyndaýǵa múmkindik bar. Áttegen-aı degizetini, olardyń basym kópshiligi bir jospardy jasap alady da, ózimen ózi júre beredi. Eshkimmen aralaspaıdy. Pálen maman kerek dese sony ázirleıdi. Biraq olardyń bolashaq taǵdyry qalaı bolatyny belgisiz. Jas maman aýyl sharýashylyǵyna bardy ma, joq pa? О́z mamandyǵy boıynsha jumys istep kete aldy ma, ol jaǵy eshkimdi qyzyqtyrmaıdy. Al sharýashylyqtar jas mamandar sapasyz dep shyryldap júredi. Negizi jas mamandardyń biliksiz bolýynda qojalyq ıeleriniń de kinási bar. Eger olar kolledjdermen birlesip maman daıyndaýǵa qulyqty bolsa, mundaı kemshilik oryn almas edi», deıdi akademık.
Ǵalymnyń sózine baqsaq, qazirgi maman daıyndaý júıesi durys emes. «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy óz aldyna, ákimdikter men fermerler odaǵy óz jónimen júrgen sııaqty. Maman daıyndaýda memlekettik organdar men oqý oryndarynyń, sondaı-aq, sharýashylyq korporasııalarynyń arasynda baılanys pen ıntegrasııa joqtyń qasy. Sebebi, Keńes Odaǵy kezindegideı qaı jerge qandaı, qansha maman kerektigi anyq belgili emes. Bularmen birge, oqý oryndarynyń ǵylymı-praktıkalyq bazalary tym jupyny, áıtpese onda qajetti tehnıkalar men qural-jabdyqtar óte tapshy. Buǵan oqý oryndary kináli de emes. О́ıtkeni, qazir elimizdegi sharýashylyqtardyń bári Keńes Odaǵy kezindegideı bir tektes tehnıkany nemese tehnologııany paıdalanbaıdy. Bireýi nemistiń, ekinshisi kanadalyq kombaındy nemese t.b. elderdiń qural-jabdyqtaryn óz qalaýy boıynsha paıdalanady. Mundaı jaǵdaıda oqý oryndarynyń tájirıbelik bazasyn, álemde kún saıyn jańaryp jatqan tehnıka, tehnologııanyń bárimen jabdyqtaý múmkin sharýa emes. Sondyqtan ár sharýashylyq ózine kerekti jas talap, jańa mamandy Eýropa elderi men AQSh-tyń qojalyq ıeleri ispetti ózi tájirıbeden ótkizip, sapaly maman daıyndaýǵa jáne ony sol jerge turaqtandyryp qaldyrýǵa atsalysyp, izgi istiń kóbine ózi muryndyq bolyp júrýi tıis.
Qazirgi aýyl sharýashylyǵynyń júıesinde bul aıtylǵan tájirıbeni engizý de múmkin emes kórinedi. «Negizi, aýyl sharýashylyǵyndaǵy problema tym tereńde jatyr. Búginde sharýashylyqtardyń 70 paıyzy shaǵyn qojalyqtar. Olarda 100-200 gektar jer men 30-40 mal basy bolýy múmkin. Buǵan bola ol jeke agronom nemese mal dárigerin ustamaıdy ǵoı. Oǵan qosa qazirgi aýyldy jerde kásip ashyp, bıznespen shuǵyldanam degenderdiń birtalaıy keshegi sot qyzmetkeri nemese zeınetke shyqqan polısııa, sondaı-aq, kúshtik organnyń zapastaǵy ofıseri bolyp keledi. Olar eldegi zań men memleketten aýyl sharýashylyǵyna tıis nesıelerdi qalaı alýdyń jóni men josyǵyn jetik bilgenimen, mal men egisti qalaı ósirýdi jaqsy bilmeıdi. Oıymdy ári qaraı sabaqtasam, burynǵy keńsharlar men ujymsharlar ispetti iri agroholdıngter 8 paıyzdy ǵana qurap otyr. Qalǵandary áreń kúneltken kishigirim sharýashylyqtar. Osylardy eskersek aýyl sharýashylyǵyndaǵy qazirgi jaǵdaı tym kúrdeli bolyp tur. Biraq tyǵyryqtan shyǵar jol izdestirilip jatyr. Qolǵa alǵan naqty ǵylymı jobalar da joq emes. Ol týraly ortalyqtyń bas sarapshysy, professor Nábı Ysqaq aıtyp beredi», dep oıyn túıindedi A.Nametov.
Sonymen, professor ne deıdi?
Bas sarapshynyń paıymyna qulaq qoısaq, maman daıyndaýda kóp adasýlar bolypty. Sebebi, ǵylym óz jolymen, al óndiris pen sharýashylyqtar óz jónimen júrip otyrǵan. Endi sońǵy ýaqytta ǵana ákimshilik pen sharýashylyqtar jáne oqý oryndary men «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy bir-birine ıntegrasııalanyp, maman daıyndaýdaǵy tyń ıdeıalardy júzege asyra bastapty. Buǵan deıin bilim berý standartyn ǵalymdar daıyndap, ony Úkimet jappaı engizýge mindettep kelgen bolsa, endigi oqytý tásili múlde ózgergen. «Sebebi, burynǵy baǵdarlama nátıje bermegendikten búginde bilim standartyn jumys berýshimen, ıaǵnı sharýashylyq jetekshilerimen birlesip jasaıtyn boldyq. Al «Atameken» eki jaqtyń jumysyn uıymdastyryp, kerek jerinde úılestirip otyrady. Áýeli bilim berý standartyn fırmalar men fermerler ózderi jasap bersin, sol boıynsha oqytý baǵdarlamasyn túzemiz degenbiz. Ol da bolmady. Sebebi, jaı sharýalar mundaı standartty jasaı almaıtyn bolyp shyqty. Osyny eskerip, úsh tarap bir pátýaǵa kelip, jumysty bastadyq», deıdi N.Ysqaq.
Professor jańa standartta mobıldi oqytý ádisi asa tıimdi ekenin aıtyp otyr. Ol boıynsha talapker 3-kýrsqa deıin jalpy bilim alyp keledi de, odan ári naqty mamandyǵyna qatysty oqytylady. Iаǵnı, burynǵydaı ár pándi jeke oqyp ýaqytty bosqa ozdyrmaı, óz mamandyǵyn ıgere bastaıdy. Maman izdegen aýylsharýashylyq korporasııalary men fermerler ózi senim artqan oqý ornyna kelip talaby men tańdaýyn bildiredi. Sol boıynsha maman daıyndalyp, talapkerdi óndiristik tájirıbeden ótkerýdi korporasııa nemese fermer óz moınyna alady. Nátıjesinde ózi baryp eńbek etetin sharýashylyqtyń tehnıkasy men tehnologııasyn aldyn ala tolyq meńgerip alǵan jas maman úlken ómiriniń bastaýynda kóp qıyndyqqa tap bolmaıdy. Aıtqandaı, aýyl sharýashylyǵy ilgerindi damyǵan elderde talapker sharýashylyqta jyl boıy júrip eńbek tájirıbesinen ótetin kórinedi. Bizdiń el de osy úlgige kóshkeni jón deıdi agrarlyq ǵylymı bilim berý ortalyǵynyń ǵalymdary.
Ǵalymdardyń bul aıtqandary jón-aq, biraq ol mamandardy shalǵaıdaǵy sharýashylyqtarda turaqtandyryp qaldyrý úshin taǵy ne shara jasamaq kerek? Osyǵan oraı ǵylymı negizi bar kósheli baǵdarlama jasalǵany jón sııaqty. Tek ol jalǵan uranǵa qurylmaı, jas mamannyń barǵan jerinde tereń tamyr jaıýyna barlyq jaǵdaıdy jasaýy tıis. Áıtpese Jer-ana aldynda bárimiz de boryshty bolyp qala bermekpiz...
Nurbaı ELMURATOV,
«Egemen Qazaqstan»
Sońǵy jańalyqtar
Tulǵa • Keshe
Aýa raıy • Keshe
Jasóspirimder arasyndaǵy bala týý deńgeıi nege joǵary?
Qoǵam • Keshe
Iran Ormuz buǵazyn qaıta japty
Álem • Keshe
Iran áýe keńistigin ishinara ashty
Álem • Keshe
Ál-Farabı dańǵylynda jol erejesin óreskel buzǵandar ustaldy
Aımaqtar • Keshe
Jerde magnıttik daýyl bastaldy
Oqıǵa • Keshe
